باشد ، هيچ كدام . آنچه عجيب است در غريزهء اين حيوان اين است كه اين حيوان كه خودش مىميرد نسل بعد نسل اولى را نمىبيند ، در عين حال اين نسل ديگر هم بعد كه بزرگ مىشود وقتى مىخواهد تخم بگذارد با همان مهارت بدون اينكه نسل قبل را ديده باشد و ياد گرفته باشد آن عمل تزريق را انجام مىدهد و كار خودش را ادامه مىدهد . اين ، حالتِ نيم‌مردگى است . البته اين را نمىخواهم بگويم و شما را به غلط بيندازم كه استعمار و استثمار ، ما را به اين حالت درآورده است . نه ، ما قبلًا به اين حالت درآمديم . آنها ما را امروز به اين حالت نگه مىدارند و علت مُبقيهء ما هستند ، و الّا ما قبل از اينكه استعمار و استثمارى بيايد ، افكارى از نواحيى تدريجاً در ما پيدا شد و ما را به اين حالت درآورد . لنين گفته است دين ترياك اجتماع است . يك نفر از نويسنده‌هاى عرب از يك فيلسوف مادى ديگرى نقل مىكند كه دين انقلاب ضعفا عليه اقويا و ابرمردهاست . اين نويسندهء عرب مىگويد كدام‌يك درست است ؟ آيا دين ترياك است و وسيلهء بىحسى است يا انقلاب و جنبش است ؟ مىگويد هردوتا درست است : دين ، زندگى است ، حركت است ، جنبش است ، اما كدام دين ؟ آن دينى كه پيغمبران آوردند . در عين حال دين ترياك اجتماع است ، اما كدام دين ؟ آن معجونى كه ما امروز ساخته‌ايم . بارى ، حديثى بخوانم و به عرايض خودم خاتمه بدهم . حديث معروفى است : اذا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فَعَلَى الْعالِمِ انْ يُظْهِرَ عِلْمَهُ وَ الّا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ « 1 » اگر بدعتها پيدا بشود ( بدعت يعنى آن چيزى كه جزء دين نيست ولى نام دين به خودش گرفته است و مردم خيال مىكنند مال دين است ) ، اگر بدعت ظاهر شد در ميان مردم ، بر داناست كه اظهار بكند و بگويد . اين حديث شريف ، وظيفهء احياى دين را كه در درجهء اول بر عهدهء طبقهء علماست بيان مىكند ، از راه مبارزه با بدعتها و تحريفها . اميدوارم از مجموعهء آنچه گفته شد بتوانيم نتيجه بگيريم كه ما اكنون بيش از هر چيزى نيازمنديم به يك رستاخيز دينى و اسلامى ، به يك احياى تفكر دينى ، به يك نهضت روشنگر اسلامى . اميدوارم در فرصت مناسبى توفيق يابم مشخصات تفكر

--> ( 1 ) . اصول كافى ، ج 1 / ص 54 با كمى اختلاف .